سیستم های سنتی و مدار بسته

در کارگاه های تکثیر و پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان

نوشته مهندس محمد محمدیان

کارشناس مهندسی شیلات از دانشگاه تهران

قسمت اول :

قزل آلای رنگین کمان و نیازمندی های محیطی آن

در حال حاضر ، صید از دریاها ، جوابگوی نیاز جامعه ما به ماهی نیست و با محدود تر شدن منابع دریایی ، امکان کاهش صید نیز وجود دارد . بنابراین قسمت عمده ای از تامین مواد پروتئینی حاصل از آبزیان باید در آب های داخلی صورت پذیرد .

ماهی قزل آلای رنگین کمان یکی از این ماهیان آب های داخلی است که می توان به تکثیر و پرورش آن اقدام نمود قزل آلای رنگین کمان (onchorhynchus mykiss) بومی آمریکای شمالی و رودخانه های غرب آن است که حدود 120 سال پیش شروع به انتشار کرده است ،حدود 40 سال پیش این ماهی توسط دکتر معتمد به شکل تخم چشم زده از دانمارک وارد ایران شد . در پهلو های بدن ماهی حالت رنگین کمانی وجود دارد که در جنس نر در فصل تولید مثل کاملا واضح می شود . از دیگر علائم مشخصه این ماهی وجود باله چربی بدون شعاع در بین باله دمی و باله پشتی است . همگی ترجیح می دهند که در آب های شفاف ، غنی از اکسیژن و بیشتر در نهر ها و رود خانه های کوهستانی و در دریاچه های خنک زندگی کنند .اغلب بر روی شن وقلوه سنگ ها تخم ریزی کرده و کم تیغ و لذیذ می باشند . این ماهیان قادر به تحمل درجات حرارت بیش از 25 درجه سانتی گراد به مدت طولانی نیستند

اما نیازمندی های محیطی :

 1- درجه حرارت

آزادماهیان قادر به تحمل درجات حراتی بالا نبوده و حد پایین دمای کشنده برای قزل آلا و ماهی آزاد در حدود 5 درحه سانتی گراد است . درجه حرارت مطلوب 12 تا 16 درجه سانتی گراد است . مع الوصف اپتیمم رشد مناسب 5/15 درجه سانتی گراد است .

2-اکسیژن :

از این که آزادماهیان به آب سرد نیاز دارند به دلیل احتیاج آنها به اکسیژن بالای محلول در آب است .زیرا هر چقدر آب سردتر باشد ؛ می تواند اکسیژن بیشتری را در خود حل کند . از نظر پرورش ماهی غلظت اکسیژن در آب خروجی استخر های سیستم سنتی باید حد اقل 5 میلی گرم در لیتر و آب ورودی استخر های پرورش ماهی در این سیستم باید اشباع از اکسیژن باشد . در ارتفاع صفر و فشار 760میلی متر جیوه و دمای صفر درجه ،میزان اکسیژن محلول 5/14 میلی گرم در لیتر و مقدار فعالیت نسبی برای ماهیان 800کالری است . نقطه بحرانی نیز 18 درجه سانتیگراد است . میزان اکسیژن محلول در آب های مختلف متغیر بوده و تابعی است از درجه حرارت فشار آتمسفر جو و ارتفاع از سطح دریا و املاح محلول در آب و بر حسب فصول و ساعات شبانه روز تغییر می کند .

عوامل کاهش دهنده اکسیژن محلول :

الف – رکود آب (تغییرات دبی آب ، کاهش یا قطع آب استخر های پرورشی ) .

ب-تغییرات نور و انبوه گیاهان و پلانکتون های گیاهی ( آلگ ها )

ج-وجود میکروارگانیزم ها ( میکروب ها و مواد آلی ) ، تراکم بیش از حد ماهیان

 د-با افزایش ارتفاع از سطح دریا ( کاهش فشار جوی )میزان اکشیژن محلول کاهش می یابد . .

3-PH:

غلظت یون هیدروؤن در آب را phیا اسیدیته می نامند .آب های خنثی یا کمی قلیایی برای کارگاه های پرورش آزادماهیان در آب شیرین ارجحیت دارند ولی ph 7/6تا 5/8 مناسب تر است .ph بالای 9 و پایین تر از 5/5 درجه سانتی گراد می تواند ماهی و مخصوصا تخم و لارو را از بین ببرند . آب های با ph پایین که در نتیجه باران های اسیدی به وجود می آیند مشکلات بزرگی را در بعضی مناطق ایجاد کرده اند. مناطقی که قدرت بافری خاکشان محدود بوده و مواجه با آلودگی های صنعتی نیز می باشند دست به گریبان این مشکل نیز می باشند . آب دریا دارای phیکنواخت تر و به طور متوسط 1/8 می باشد .

4-سرعت جریان آب .

جریان دائمی آب در سیستم سنتی اکسیژن مورد نیاز ماهی قزل آلا را تامین نموده و مواد حاصل از سوخت و ساز (فضولات ) وبقایای مواد غذایی را با خود می برد .جریان آب همچنین می تواند در پخش و توزیع مواد غذایی نقش داشته باشد . هر چه ماهی بزرگتر باشد به همان نسبت سرعت جریان بیشتری را تحمل می نماید. به طور معمول سرعت جریان آب در کانال ها نبایستی کمتر از 2 تا 3 سانتی متر در ثانیه باشد . قزل آلای بزرگ تا 20 سانتی متر در ثانیه را نیز تحمل می کند . جریان های سریع تر سوخت و ساز بیشتری را به وجود آورده و از نظر اقتصادی صحیح نیست .

5-اثر نور : تابش مستقیم نور خورشید در سیستم سنتی می تواند سبب خسارات ناشی از آفتاب سوختگی را به دنبال داشته باشد و به همین جهت در پرورش متراکم بایستی کانال هایی که به ویژه در ارتفاعات قرار گرفته اند را مثلا با قرار دادن حصیر هایی از تابش مستقیم نور دور داشت .

6-درجه کدورت :

آب های کدر از جنبه های مختلف نا مناسب هستند و باید شفافیت تا کف استخر تامین شده باشد . در استخر های سیستم سنتی اغلب با این پدیده روبرو هستیم کدورت های متناوب در گرفتن غذا نقش منفی دارد .

7-آلودگی آب و قلزات سنگین :

سرب ، جیوه ، مس ، روی و آهن و سایر یون های فلزات حتی در غلظت های بسیار کم برای ماهی مسموم کننده است ( در سیستم مدار بسته این نوع آلودگی کمتر وجود دارد ) . آهن موجود در برخی از آب های شیرین روی سطح تخم ماهی در حال انکوبا سیون رسوب کرده و باعث خفگی جنین می گردد . آلودگی های صعنتی و کشاورزی برای آزاد ماهیان بسیار خطرناک خواهند بود ، چون باعث کاهش اکسیژن محلول می گردد . جایی که در آن واحد چند نوع ماده آلوده کننده در آب یافت شوند اثر آنها رو یکدیگر تشدید کننده می گردد و نتیجتا ماهی ممکن است در شرایطی که غلظت هیچ یک از آلوده کننده های موجود به حد کشنده نرسیده باشند ، تلف گردد .

موکوس مترشحه که مایع لعابی سطح پوست بدن و برانش ماهیان از جنس موسین و آلبومین بوده و به عنوان نخستین لایه حفاظتی ماهیان در کنترل ورود میکروارگانیزم ها ، بون ها و نمک ها و سایر مواد نقشی بسیار مهم دارد ، در جریان آلودگی ها با فلزات سنگین این لایه منعقد شده ، ماهیان سریعا دچار خفگی می شوند .

8-فضای زیست از نظر تراکم

9- نوسانات فصلی که تابع درجه حرارت و میزان تابش نور است

( درسیستم سنتی )

10- میزان املاح آب

(علی الاصول آب های بالنسبه سنگین که تراکم املاح مجازی بیشتری دارند ارحج می باشند )

11-عوامل بیولوژیک :

مثل سمور آبی و خرس ، قره غاز ، نوزاد حشرات و بند پایان ، زالو ها و غیره از عوامل مخاطره آمیز و بیماری زا و محدود کننده در امر پرورش و تکثیر در سیستم سنتی است . به علاوه برخی گیاهان آبزی و جلبک های آبی ، مشکلات تنفسی ایجاد می نماید .

ادامه دارد