پرورش ماهی قزل آلای رنگین کمان در

سیستم های سنتی و مدار بسته

ادامه قسمت الف

قسمت ب : سیستم سنتی ؛ منابع آب

پرورش ماهیان سرد آبی ( گونه قزل آلای رنگین کمان ) در ایران نسبت به سایر ماهیان سابقه ی بیشتری داشته و قدیمی ترین مزرعه سنتی پرورش ماهیان سردآبی ،شرکت ماهی سرای کرج است که در سال 1339 فعالیت خود را در مقیاس کوچکی شروع نموده و به تدریج گسترش یافته است و با گذشت زمان مزارع کوچک و متوسط در نقاط مختلف کشورمان که شرایط لازم را داشته اند ، احداث و به بهره بر داری رسیده اند و اخیراتعداد آن ها به طور چشم گیری افزایش یافته است . امکانات بالقوه موجود در کشور از قبیل : تکثیر و تهیه تخم چشم زده و یا لارو ماهی ، تهیه مواد غذایی مورد نیاز ماهیان پرورشی ، شرایط آب و هوایی مناسب و عدم نیاز به تکنولوژی پیچیده و صنایع وابسته و توجیه اقتصادی کار ازیک سو و نیاز روز افزون کشور به مواد پروتئینی خصوصا گوشت سفید به عنوان یک ماده ی غذایی با ارزش از سویی دیگر همگی از عواملی هستند که لزوم سرمایه گذاری و احداث و توسعه  مراکز پرورش ماهیان سرد آبی تا تائید می کنند . با بررسی های انجام شده مشخص گردیده که استان های غربی کشور به ویژه استان های آذربایجان غربی و شرقی ، اردیبل ، کردستان ، باختران ، لرستان ، همدان ، چهارمحال و بختیاری ، کهکیلویه و بویر احمد ، فارس و رشته  کوه های شمالی کشور به علت دارا بودن چشمه های کوچک و بزرگ متعدد دارای استعداد پرورش ماهیان سردآبی هستند .

برای استفاده از استعداد های بالقوه باید پارامتر هایی را که مطالعه و طراحی یک مزرعه پرورش ماهی قزل آلا در سیستم سنتی نقش دارند بررسی و با تجزیه و تحلیل آنها اطمینان لازم از حصول موفقیت را به دست آورد . چه بسا اگر نقش این معیار ها به صورت مجزا و هم چنین در کل دیده نشود ، می تواند موجب عدم موفقیت کار را به دنبال داشته و از سرمایه گذاری اولیه نتوان به نحو مطلوب استفاده کرد . اهم این فاکتور ها که منجر به انتخاب محل مناسب می گردد شامل موارد زیر  است .

بررسی آب ، بررسی زمین ، بررسی عوامل جنبی مانند مسائل محیط زیست ، مسائل اجتماعی و ... پس از انتخاب محل مناسب باید با مد نظر داشتن بخش های اساسی مورد نیاز یک مزرعه و ارتباط لازم بین این بخش ها ، جانمایی پروژه را تهیه کرد . این موارد شامل کانال های آبرسان و تخلیه و ابنیه مربوط ، دریچه ی کنترل و تنظیم آب ، استخر های نوزاد ماهی ، پیش پرواری ، ساختمان ها و تاسیسات می باشد .

منابع آب :

1-   چشمه ها

در برسی آب ابتدا باید منابع آب را شناخت . مهمترین منابع آبی که در کارگاه ها مورد استفاده قرار میگیرند چشمه ها هستند که چشمه ها دارای ویژگی های خاصی هستند . به عنوان مثال تغییرات درجه حرارت آن ها در طول سال در مظهر چشمه (c⁰ 2-1±) هستند و تغییرات دبی کمی دارند ، دارای کدورت ، منابع آلودگی و یخبندان نیز نمی شوند .

انواع چشمه ها :

الف – چشمه های سقوطی : که در آنها پس از این که آب از مظهر چشمه خارج می شود با شیب تندی به طرف پایین بستر حرکت می کند . چشمه های سقوطی در جهت شیب به سرعت حرکت می کنند و سفیدی رنگ آب به علت ورود بیش از حد هوا در داخل آب است . از ویژگی این چشمه ها ، بر خورد زیاد آب با هوا با سرعت زیاد می باشد که از نظر اکسیژن ، آب به حد اشباع می رسد .

از طرفی چون سرعت جریان آب زیاد است مانع رسوب گذاری در طول بستر می شود . هم چنین گیاهان در بستر آن ها قدرت رویش ندارند . از این مظر چشمه های سقوطی یکی از با ارزش ترین چشمه ها است که از نمونه آن در ایران چشمه دشت ارژن است .

ب- چشمه های حوضچه ای در این موارد ، آب چشمه از گودالی در آمده و در جهت شیب به طرف پایین دست حرکت می کند . آب خیلی آرام از مظهر چشمه خارج شده و چندان نمی تواند اکسیژن در یافت کند . قابلیت رسوب گذاری داشته و از این لحاظ مواد غذایی و خاک و برگ در کف حوضچه رسوب می کند و اکسیژن موجود در آب مصرف می شود . گیاهان در این چشمه ها رشد خوبی دارند و این گیاهان تغییرات PH را در طول شبانه روز به وجود می آورند . این چشمه از دیدگاه مصرف آب در پرورش در درجه سوم اهمیت قرار دارد . چشمه آتشکده در استان فارس از این نمونه است . درجه حرارت در این چشمه حوضچه ای بین 15-5/14 درجه سانتیگراد است و از نظر درجه حرارت برای پرورش مناسب است .

ج-چشمه های بینابینی : این نوع چشمه ها خصوصیات بینابینی دارند . در این نوع چشمه ها هم گیاه وجود دارد و آب حالت جریان ملایم دارد . بنابراین از دیدگاه پرورش ماهی در درجه دوم قرار دارد . نمونه معروف این چشمه ، چشمه دیمه و ده چشمه در استان جهار محال بختیاری ( که درجه ی حرارت آن نیز در طول سال تقریبا 10 درجه سانتی گراد می باشد ) است . در کنار آن نیز مزارع پرورش ماهی قزل آلا احداث شده است .

د- چشمه های گسترده : این چشمه ها معمولا آب موقت دارند و مجرای خروجی مشخصی ندارند . مقدار آب آن ها کم است و از دیدگاه پرورش آبزیان اهمیتی ندارند . بزرگترین کارگاه های پرورش و تکثیر قزل آلا در کنار چشمه های سقوطی قرار دارند .

2-نهر و رود خانه ها :

از نظر مشخصات هیدرولوژیکی دارای ویژگی های خاصی است : تغییرات دبی در آن ها زیاد است که این عامل مشکلی در کارگاه تکثیر محسوب می شود . از نظر اقتصادی حداقل دبی مطرح است . ویژگی دیگر تغییرات درجه حرارت است .مشکلات دیگر این است که همواره کارگاه متاثر از این است که رود خانه در چه وضعیتی قرار دارد . مثلا آلودگی رودخانه ها باعث از بین رفتن ماهی ها در کارگاه می شود . اگر در اطراف رودخانه سنگ های سخت  آبرفتی وجود داشته باشد آن رودخانه برای پرورش قزل آلا مناسب نیست . رودخانه هلیل رود که در آن اتفاقا آب رودخانه نیز زیاد است اما رنگ آب رودخانه حالت خاصی دارد و آجری شکل است از این دسته محسوب می شود . اگر در رودخانه ای تغییرات دبی رود خانه زیاد باشد ، آن منطقه برای پرورش ماهی مناسب نیست چون احتمال سیلاب در این مناطق زیاد است و برای جلوگیری از سیلاب ها و جا به جایی بستر رودخانه ها ، بستر سازی ومهار کردن منابع آنها یکی از مهمترین روش ها است .

3- سد ها ودریاچه ها :

از نظر استفاده و از نظر ویژگی مانند آب های جاری (نهر ها ورودخانه ) است با این تفاوت که در سد ها و دریاچه ها نوسانات PH(به طرف قلیایی ) به ویژه در تابستان ها به علت فعالیت های فتو سنتزی گیاهان بیشتر است .مثلا اگر ورودی رودخانه ای که وارد  سد می شود دارای سنگ های تیز و زمخت باشد آن رودخانه برای تکثیر طبیعی ماهی مناسب نیست . در ضمن هر چقدر آب دارای رنگ آبی متمایل به سبز باشد دریاچه برای پرورش ماهی مناسب است . دریاچه نئور در نزدیگی اردبیل از بهترین دریاچه های ایران برای پرورش ماهیان قزل آلا است .

4- آب های زیر زمینی :

این آب ها از نظر مشخصات شبیه چشمه ها هستند و دارای اکسیژن کمی . مواد معلق و کدورت در آب وجود ندارد عیب کلی این قسمت ، پمپاژ آب است که کاری بس مشکل و گران است . در این آب ها ، پمپاژ کردن آب بسیار پر هزینه و کاری ریسکی است ، ریسک کردن از نظر منابع آب برای قزل آلا بسیار خطرناک است . آب های زیر زمینی از لحاظ یک نواختی درجه حرارت اهمیت دارد . برای استفاده از آب های زیر زمینی کار مناسب در پرورش قزل آلا استفاده از چاه های آرتزین است چون مقدار آب در این چاه ها قابل ملاحظه است .

رابطه میزان آب و تولید :

رابطه بسیار نزدیکی میان این دو بر قرار است . در ازای ورودی یک لیتر آب در ثانیه 50 تا 120 کیلو گرم ماهی قزل آلا می توان در سال تولید کرد . اختلاف بین دو رقم 50 تا 120 به کیفیت آب بستگی دارد و هر چه کیفیت آب بهتر باشد رقم تولیدی بیشتر است . رابطه میان کیفیت و کمیت آب قابل جابه جایی است به این معنا که یک آب با کیفیت بالا مقدار آن را می توان کم کرد ولی برای آب های با کیفیت پایین باید مقدار آب زیاد باشد . در درجه حرارت ثابت هر اندازه ماهی کوچک تر باشد تراکمش کمتر است چرا که نیاز اکسیژنی بچه ماهیان بیشتر است و میزان 0₂  محلول کاهش می یابد . معمولا قزل آلا بخشی از نیاز های معدنی خود را از محیط می گیرد و از این نظر آنهایی که دارای املاح بیشتری هستند ، مناسب ترند . آزادماهیان پرورشی در آب شور بسیار سریع رشد می کنند به طوری که ماهی را در آب شیرین پرورش داده و سپس مقدار آب شیرین را کم کرده و به مقدار آب شور اضافه کرده تا ماهی به شرایط دریا عادت کند

نوشته : مهندس محمد محمدیان

کارشناس مهندسی شیلات از دانشگاه تهران

پایان قسمت ب  ادامه دارد